A Post-Industrial Galician Landscape

Galicia produce cada ano 4 millóns de toneladas de madeira de eucalipto, e calcúlase que a metade se destina en exclusiva a abastecer ENCE, a fábrica de pasta de papel, o que se traduce na ocupación de 500.000 das 2,9 millóns de hectáreas da superficie total da rexión, cubertas de eucalipto.

Os eucaliptos chegaron por primeira vez a Galicia da man de Rosendo Salvado, misioneiro beneditino, desde Australia. O obxectivo de introducir a especie era secar zonas húmidas para evitar pragas e bacterias. As consecuencias actuais: a rexión está entre as máis húmidas da península Ibérica e, aínda así, rexistrou arredor do 40 % dos incendios "forestais" de España dos últimos 20 anos.

Algunhas características das plantacións de eucalipto son que se trata principalmente de monocultivos: moi poucas especies conviven con eles, xa que as súas raíces poden chegar a 60 metros de profundidade, con forza abonda para romper rocha e formigón en busca de auga. Cando as especies autóctonas compiten pola auga cos eucaliptos, están condenadas a perder.

Os eucaliptos precisan moi pouco mantemento e as súas follas son ricas en aceites e compostos fenólicos que as fan tóxicas para a maioría das especies animais; poucos animais fóra de Australia poden comelas.

Poden chegar aos 40–60 metros de altura e os seus troncos flexibles dóbranse facilmente co vento. Ademais, son pirófitos: as súas follas ricas en aceites, a casca que se desprende e a follarasca seca propagan o lume moi rápido, o que os converte nun risco para as poboacións do arredor.

Antes da Guerra Civil, España era unha república e Galicia acababa de votar o seu Estatuto de Autonomía, que nunca chegou a entrar en vigor. Durante a ditadura, a cultura galega foi duramente censurada e oprimida, e políticos e intelectuais galeguistas foron executados, encarcerados ou forzados ao exilio.

Unha das estratexias do réxime para a censura e o control do territorio galego foi a implantación dunha fábrica de celulosa na ría de Pontevedra.

A principal materia prima da fábrica é a madeira. Rápida e barata. Os eucaliptos, antes empregados con fins de saúde pública e en remedios da medicina tradicional, convértense agora nunha arma para borrar o bosque nativo, os seus símbolos e o coñecemento local e ancestral, as tradicións e a identidade profundamente ligados a el; onde hai unha plantación, xa non queda bosque.

A fábrica de ENCE foi imposta polo réxime en 1958 sobre terreo público gañado á ría: unha zona húmida intermareal que acollía o principal banco marisqueiro da ría e daba sustento a unha comunidade de máis de 15.000 mariscadoras.

Desde entón, a súa presenza en terreo público foi contestada nos tribunais e, durante longos períodos, operou de forma ilegal: en 2002 os seus directivos foron condenados por un delito ecolóxico e, en 2021, a Audiencia Nacional declarou nula a súa prórroga de 60 anos, ata que o Tribunal Supremo anulou esa sentenza en 2023. Durante todo este tempo estivo contaminando a ría e destruíndo o bosque nativo. Por mor das verteduras líquidas directas ao río e dos fumes constantes, a biodiversidade mariña e a avifauna reducíronse: estudos científicos xa o demostraban durante o réxime, e desde entón a comunidade científica seguiu demostrándoo, segundo a APDR. Entre as substancias liberadas están o dióxido de xofre, o sulfuro de nitróxeno e o óxido de nitróxeno, despois de que se deixase de usar mercurio nos anos 2000. Tras o fin da ditadura, os gobernos democráticos seguiron apoiando a existencia desta máquina de 2 km de longo.

Debido á vulneración continuada da lexislación ambiental, a concesión para o uso do terreo foi denegada recentemente e prevése que cese a súa actividade nun prazo de tres anos (2021) [actualización de 2026: o Tribunal Supremo anulou esta decisión en 2023 e avalou a prórroga ata 2073; a fábrica segue funcionando].

Isto levoume a explorar a rexeneración da zona húmida e do bosque, recuperando o ecosistema da ría mediante a implantación dun centro para as mariscadoras e para a ría construído cos restos da infraestrutura industrial.