Green Desert
Este proxecto propón un contorno 3D interactivo como resposta á eucaliptización dos bosques nativos, un proceso impulsado pola política forestal e industrial do Estado durante a ditadura e imposto polo exército do réxime.
Institución
Royal College of Art, Londres, Reino Unido
Ano
2021
Este proxecto explora os limiares da planificación forestal e as moitas situacións e historias que estas árbores poden contar a través dunha interface interactiva. As relacións sociais póñense en cuestión ao sacalas da tradicional mirada antropocéntrica: nesta interface, as árbores non só falarán linguaxe humana, senón tamén linguaxe de árbore. Unha linguaxe que non precisa ser escoitada, senón que se pode cheirar, ver e sentir electricamente. Recreei a plantación abandonada da illa de Tambo, na ría de Pontevedra, onde o exército levou a cabo varios experimentos despois de gañar a Guerra Civil e que, por iso, segue pechada ao público ata hoxe (2023) [actualización de 2026: a illa só abre agora para un número limitado de visitas guiadas ao ano]. Alternando as opinións das árbores sobre a situación, podo criticar a xestión do monte e amosar por que prexudicou a comunidade, a fauna e a flora. O guión e as instrucións pódense consultar a continuación.
As proximidades póñense en cuestión de distintas maneiras: a distancia entre a persoa usuaria da interface e a propia paisaxe evoca o concepto de acción-consecuencia e como non somos conscientes do noso impacto no medio ata que xa está feito. O personaxe da interface e a súa distancia ás árbores dentro da paisaxe son outro tipo de proximidade: a medida que o personaxe se move e se achega ás árbores, recibe distinta información e reaccións dos elementos e volve presentar a ilusión de control.
Contexto histórico
Os eucaliptos chegaron por primeira vez a Galicia da man de Rosendo Salvado, misioneiro beneditino, desde Australia. O obxectivo de introducir a especie era secar zonas húmidas para evitar pragas e bacterias. A rexión está entre as máis húmidas da península Ibérica e, aínda así, rexistrou arredor do 40 % dos incendios “forestais” de España dos últimos 20 anos. Galicia produce cada ano 4 millóns de toneladas de madeira de eucalipto, e calcúlase que a metade se destina en exclusiva a abastecer Ence, unha fábrica de pasta de papel.
O eucalipto cobre 500.000 das 2,9 millóns de hectáreas da superficie total da rexión.
Antes da Guerra Civil, España era unha república e Galicia acababa de votar o seu Estatuto de Autonomía, que nunca chegou a entrar en vigor. Durante a ditadura, a cultura galega foi duramente censurada e oprimida, e políticos e intelectuais galeguistas foron executados, encarcerados ou forzados ao exilio.
Unha das estratexias do réxime para a censura e o control do territorio galego foi a implantación dunha fábrica de celulosa na ría de Pontevedra. A principal materia prima da fábrica é a madeira. Rápida e barata. Os eucaliptos, antes empregados con fins de saúde pública e en remedios da medicina tradicional, convértense agora nunha arma para borrar o bosque nativo, os seus símbolos e o coñecemento local e ancestral, as tradicións e a identidade profundamente ligados a el; onde hai unha plantación, xa non queda bosque.
Algunhas características destes monocultivos son que moi poucas especies conviven con eles e que as súas raíces poden chegar a 60 metros de profundidade, con forza abonda para romper rocha e formigón, e as súas follas son ricas en aceites e compostos fenólicos que as fan tóxicas para a maioría das especies animais; poucos animais fóra de Australia poden comelas. Poden chegar aos 40–60 metros de altura e os seus troncos flexibles dóbranse facilmente co vento. Ademais, son pirófitos: as súas follas ricas en aceites, a casca que se desprende e a follarasca seca propagan o lume moi rápido, e volvéronse perigosos para quen vive arredor.